W potocznym języku termin „zatoki” jest uniwersalnym określeniem dla wielu różnych dolegliwości: zatkanego nosa, bólu twarzy, kataru, spływania wydzieliny po tylnej ścianie gardła czy przewlekle zablokowanego nosa. Z medycznego punktu widzenia to jednak rozpoznanie zbyt ogólne. Laryngolog precyzyjnie ustala, gdzie leży problem w błonie śluzowej, ujściach zatok, alergii, infekcji, przerośniętych małżowinach, skrzywionej przegrodzie, czy jest skutkiem nadużywania kropli.
W nomenklaturze medycznej zamiast o „nieżycie zatok” mówimy o zapaleniu błony śluzowej nosa i zatok przynosowych (rhinosinusitis). Europejskie wytyczne EPOS 2020 definiują rynosinusitis jako stan zapalny z co najmniej dwoma objawami, z których jednym musi być niedrożność nosa lub wydzielina. Dodatkowo może występować ból twarzy i pogorszenie węchu. Warunkiem pełnego rozpoznania bywa potwierdzenie stanu zapalnego w badaniu endoskopowym lub tomografii komputerowej.
Skuteczne leczenie ma początek w ocenie anatomii i funkcji samego nosa. Zanim pacjent otrzyma receptę na antybiotyk lub skierowanie na operację, lekarz musi wykluczyć inne mechanizmy blokujące przepływ powietrza.
Nos i zatoki to jeden, połączony układ
Nos i zatoki przynosowe nie funkcjonują niezależnie od siebie. Zatoki uchodzą bezpośrednio do jam nosowych, a cały ten obszar wyścielony jest ciągłą błoną śluzową. Jeśli błona puchnie (na skutek infekcji, alergii czy podrażnienia), fizycznie blokuje ujścia zatok, uniemożliwia wentylację i odpływ wydzieliny.
Nieżyt nosa (rhinitis) to stan zapalny samej śluzówki. Może mieć podłoże alergiczne, infekcyjne lub polekowe. Zapalenie zatok przynosowych z reguły nie występuje w izolacji od nosa, dlatego termin rhinosinusitis najlepiej oddaje istotę problemu. Pacjent odczuwa blokadę, ból głowy i spływanie wydzieliny, ale objawy wynikają zarówno z rozległego procesu zapalnego, jak i z lokalnych problemów z przegrodą, polipami lub anatomią małżowin.
Problem ostry czy przewlekły? Czas decyduje o postępowaniu
Leczenie zależy bezpośrednio od czasu trwania objawów. Krótkotrwała infekcja wirusowa i przewlekła blokada anatomiczna wymagają zupełnie innych procedur.
Wytyczne EPOS 2020 dzielą problem na dwa stany:
- Ostre rhinosinusitis: objawy (niedrożność, wydzielina, ból, utrata węchu) trwają krócej niż 12 tygodni.
- Przewlekłe rhinosinusitis (CRS): objawy utrzymują się nieprzerwanie przez minimum 12 tygodni.
W przypadku ostrego zapalenia nie wdrażamy antybiotykoterapii automatycznie. Ostre infekcje w tym obszarze są zazwyczaj wirusowe, trwają 2–3 tygodnie i ustępują samoistnie. Jeśli objawy trwają krócej niż 10 dni, specjaliści zalecają wyłącznie leczenie objawowe.
Jeśli jednak dolegliwości nie ustępują, nawracają lub są oporne na leczenie, laryngolog szuka polipów, alergii, przerostu małżowin lub zaburzeń odporności.
Kiedy niezbędna jest pilna hospitalizacja?
Powikłania oczne i neurologiczne wymagają natychmiastowej oceny: obrzęk wokół oka, podwójne widzenie, przemieszczenie gałki ocznej, nagłe pogorszenie wzroku, silny czołowy ból głowy lub sztywność karku. Niepokój i konieczność pogłębionej diagnostyki powinny budzić także objawy ściśle jednostronne: blokada tylko jednej dziurki, krwawienia czy cuchnąca wydzielina z jednej strony nosa.
Cztery główne powody zatkanego nosa
Brak swobodnego oddechu to objaw, a nie ostateczna diagnoza. Wynika zazwyczaj z jednej z czterech grup przyczyn:
- Zapalne i infekcyjne: infekcje wirusowe, ostre zapalenie zatok lub zaostrzenia chorób przewlekłych.
- Alergiczne i niealergiczne: reakcje na pyłki, roztocza, zanieczyszczenia powietrza czy dym. Wymagają dokładnego różnicowania, ponieważ alergia i nadreaktywność niealergiczna wymuszają inny dobór leków.
- Anatomiczne: skrzywienie przegrody, przerost małżowin nosowych, polipy czy (u dzieci) przerost trzeciego migdałka. Blokują przepływ powietrza mechanicznie, niezależnie od trwających infekcji.
- Polekowe (rhinitis medicamentosa): zjawisko wynika z nadużywania aptecznych kropli obkurczających śluzówkę (zawierających np. ksylometazolinę). Przedłużone stosowanie niszczy fizjologię nosa, powodując trwały, sztuczny obrzęk i uzależnienie od preparatu.
Interwencje zabiegowe: septoplastyka, FESS i leczenie biologiczne
Kiedy farmakologia zawodzi, a badania obrazowe potwierdzają przeszkody mechaniczne, wchodzi leczenie inwazyjne. Wybór procedury zależy od dokładnej lokalizacji problemu.
Septoplastyka koryguje krzywą przegrodę nosową. Jej celem jest udrożnienie głównego korytarza oddechowego i ułatwienie dostępu do ujść zatok. Wykonywana, gdy skrzywienie powoduje oddychanie przez usta lub chrapanie, a leczenie zachowawcze nie przynosi poprawy.
Redukcja małżowin nosowych (mukotomia/konchoplastyka) zmniejsza objętość tkanek bocznych nosa. Współczesne techniki celują w redukcję ich wielkości przy jednoczesnym zachowaniu prawidłowej funkcji śluzówki (nawilżania i filtrowania powietrza).
FESS (Funkcjonalna Endoskopowa Operacja Zatok) to precyzyjny zabieg wykonywany przez nozdrza przy użyciu endoskopu. Zgodnie z wytycznymi AAO-HNS, zabieg FESS wykonuje się u pacjentów z przewlekłym zapaleniem nosa i zatok (z polipami lub bez), jeśli zawiodło leczenie, a badanie TK potwierdza rozsiany stan zapalny. Operacja poszerza ujścia zatok, przywraca wentylację i umożliwia docieranie tam leków donosowych.
Kiedy należy zapisać się do laryngologa?
Konsultacja specjalistyczna jest wskazana, jeśli:
- Objawy (katar, blokada, ból) utrzymują się powyżej 12 tygodni.
- Niedrożność dotyczy tylko jednej dziurki nosa.
- Doszło do utraty lub drastycznego osłabienia węchu.
- Infekcje zatok regularnie nawracają, wymagając kolejnych antybiotyków.
- Zauważasz u siebie uzależnienie od kropli do nosa.
- Występuje stałe spływanie gęstej wydzieliny po tylnej ścianie gardła.
W leczeniu trudności z oddychaniem przez nos trzeba dokładnie ustalić, na którym poziomie układu oddechowego doszło do awarii: czy winna jest obrzęknięta z powodu alergii śluzówka, krzywa przegroda, polipy, czy przewlekły proces w samych zatokach. Właściwe rozpoznanie przyczyny to jedyna droga do wyboru skutecznego leczenia farmakologicznego lub precyzyjnej operacji chirurgicznej.
